در ایران، تاریخچه فعالیت اتاق فرار (Escape Room) کمتر از ده سال سابقه دارد و این سرگرمی تازهوارد در همین مدت کوتاه با چالشهای متعددی مواجه شده است. مهمترین این چالشها به دلیل نبود یک نهاد قانونی و مسئول برای نظارت بر صنعت بازی و سرگرمی در کشور به وجود آمده است. همین موضوع باعث شده تا به گفته مسیح خدابخشیان، بنیانگذار اولین اتاق فرار در ایران و عضو کارگروه اتاق فرار شورای نظارت بر اسباببازی، بسیاری از اتاقهای فرار که امروز به یکی از تفریحات محبوب جوانان تبدیل شدهاند، بدون مجوز رسمی فعالیت کنند و اصطلاحاً به شکل زیرزمینی کار کنند.
تاریخچه اتاق فرار در ایران
مسیح خدابخشیان در مصاحبهای مفصل با خبرگزاری ایسنا به تاریخچه ورود اتاق فرار به ایران اشاره میکند. او توضیح میدهد که اولین اتاق فرار رسمی ایران به نام «نجات شهر» در سال ۱۳۹۵ در عمارت تاریخی دبیرالملک، تحت نظارت شهرداری منطقه ۱۲ تهران و به وسیله مجموعه «اسکیپ روم داتآیآر» تأسیس شد. این پروژه در ابتدا بخشی از طرحی بزرگتر بود که با هدف ایجاد یک «خانه فراغت» و با حمایت انجمنی به ریاست رامبد جوان طراحی شده بود. اگرچه طرح خانه فراغت موفق نشد، اما اتاق فرار نجات شهر تا سال ۱۴۰۰ به فعالیت خود ادامه داد.
به گفته خدابخشیان، تا پایان سال ۱۳۹۵ تنها حدود ۴ یا ۵ اتاق فرار در تهران وجود داشت و روند توسعه آنها بسیار کند بود. او همچنین توضیح میدهد که این اتاقهای فرار اغلب بدون مجوز رسمی و در مکانهای مسکونی یا اداری شروع به کار کردند، به همین دلیل فعالیت آنها به اصطلاح زیرزمینی محسوب میشد.
دوندگی برای به رسمیت شناختن اتاق فرار
خدابخشیان با اشاره به دشواریهای فراوانی که برای دریافت مجوز رسمی فعالیت اتاقهای فرار با آن مواجه بود، اظهار میکند که از سال ۱۳۹۵ تلاشهایی برای قانونی کردن این صنعت آغاز شد. او و همکارانش به نهادهای مختلفی از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، شورای نظارت بر اسباببازی، شهرداری و دیگر سازمانها مراجعه کردند تا مجوزی برای فعالیت اتاقهای فرار دریافت کنند.
در نهایت، پس از سه سال پیگیری، این گروه موفق شد مجوزی از فدراسیون ورزشهای همگانی دریافت کند. این مجوز از طریق انجمن بازیهای فکری که پیش از آن مسئولیت برگزاری مسابقات مکعب روبیک را بر عهده داشت، صادر شد. از آنجایی که اتاق فرار به نوعی یک بازی فکری و مبتنی بر حل معما است، تحت نظارت این انجمن قرار گرفت.
ایجاد باشگاه بازیهای فکری و اتاق فرار
در سال ۱۳۹۸، پس از پیگیریهای متعدد، کمیسیون ماده ۵ وزارت ورزش و جوانان اتاق فرار را به عنوان یکی از رشتههای زیرمجموعه این وزارتخانه به رسمیت شناخت و ساختار جدیدی به نام «باشگاه بازیهای فکری و اتاق فرار» تشکیل شد. دلیل این انتخاب این بود که نهادهای دیگر از قبول مسئولیت اتاقهای فرار سر باز میزدند، در حالی که وزارت ورزش به عنوان متولی ورزشهای تفریحی مانند بیلیارد، پینتبال و بولینگ شناخته میشد و اتاق فرار نیز به عنوان یک بازی تفریحی تلقی میشد.
با این حال، از زمان تأسیس این باشگاه تا امروز، تنها تعداد محدودی از اتاقهای فرار موفق به دریافت مجوز رسمی از وزارت ورزش شدهاند. خدابخشیان با ابراز تاسف از عدم پیگیری وزارت ورزش، توضیح میدهد که تا سال ۱۴۰۰، حدود ۳۰۰ اتاق فرار در تهران فعالیت داشتند که از این تعداد، فقط ۳۰ اتاق فرار مجوز رسمی داشتند و تنها ۵ اتاق فرار موفق به دریافت مجوز کامل از وزارت ورزش شده بودند.
دلایل فعالیت اتاقهای فرار بدون مجوز
خدابخشیان درباره فعالیت اتاقهای فرار بدون مجوز، به این نکته اشاره میکند که بسیاری از فعالان این حوزه به دلیل پیچیدگیهای قانونی و فرآیند طولانی اخذ مجوز از تلاش برای قانونی کردن فعالیت خود منصرف شدهاند. به ویژه اینکه برخی از اتاقهای فرار که در مراکز تجاری مشغول به کار هستند، به واسطه حمایت آن مراکز، تابلو نصب میکنند و عملاً فعالیتشان جنبه قانونی پیدا میکند، هرچند که مجوز اختصاصی برای اتاق فرار ندارند.
به گفته خدابخشیان، بسیاری از اتاقهای فرار بدون مجوز هم کیفیت بالایی دارند و ارائه دهنده بازیهای باکیفیت هستند، اما نبود سیستم نظارتی مناسب باعث شده تا برخی از اتاقها به سمت ارائه محتوای بیکیفیت و حتی خطرناک حرکت کنند.
فعالیت زیرزمینی اتاق فرار در ایران و شکست وزارت ورزش
با وجود تصویب آییننامهای برای فعالیت اتاق فرار در سال ۱۳۹۸، وزارت ورزش عملاً در اجرای این آییننامه موفق نبوده است. خدابخشیان توضیح میدهد که عدم حمایت مناسب از سوی وزارت ورزش باعث شده تا بسیاری از اتاقهای فرار به شکل زیرزمینی و بدون مجوز به فعالیت خود ادامه دهند. از مجموع ۳۰۰ اتاق فرار فعال در تهران، تنها تعداد محدودی مجوز رسمی دارند و اکثریت آنها زیرزمینی هستند.
یکی از دلایلی که باعث شده اتاقهای فرار به شکل زیرزمینی فعالیت کنند، این است که اخذ مجوز فرآیندی پیچیده و زمانبر است و برخی از فعالان حوزه ترجیح میدهند خود را درگیر این مسائل نکنند. در حالی که اتاق فرارهایی که بدون مجوز فعالیت میکنند، همچنان از محبوبیت بالایی برخوردار هستند و حتی برخی از آنها درآمدهای نسبتاً بالایی دارند.
بحث ایمنی و محتوای اتاق فرار
یکی از مسائل مهمی که خدابخشیان به آن اشاره میکند، بحث ایمنی و محتوای اتاقهای فرار است. به گفته او، از سال ۱۳۹۹ تلاشهایی برای تدوین آییننامههایی در زمینه محتوای اتاقهای فرار صورت گرفت. این آییننامهها شامل مواردی همچون جلوگیری از ترویج خشونت، ایجاد ناامیدی، یا توهین به قومیتها بودند. با این حال، به دلیل نبود نهاد قانونی و اتحادیهای که مسئولیت نظارت بر محتوای اتاقهای فرار را داشته باشد، این مسائل به طور جدی دنبال نشد.
یکی دیگر از مسائل مهم، بحث ایمنی اتاقهای فرار است. خدابخشیان توضیح میدهد که بسیاری از اتاقهای فرار بدون توجه به ایمنی مناسب طراحی میشوند. به عنوان مثال، برخی اتاقهای فرار ترسناک در محیطهایی با پلهها یا نردبانها اجرا میشوند که میتواند برای بازیکنان خطرآفرین باشد.
خالی شدن اتاقهای فرار از محتوا
یکی از مشکلات اساسی که خدابخشیان به آن اشاره میکند، این است که بسیاری از اتاقهای فرار به تدریج از محتوای اصلی خود دور شدهاند و بیشتر به سمت ترساندن بازیکنان حرکت کردهاند. او توضیح میدهد که در کشورهای دیگر، تفریحات ترسناک و معمایی به صورت جداگانه وجود دارند، اما در ایران این دو با یکدیگر ترکیب شدهاند و باعث شده که اتاقهای فرار بیشتر به اتاقهای وحشت تبدیل شوند.
به گفته خدابخشیان، یکی از دلایل افزایش تعداد اتاقهای فرار ترسناک، این است که ترسیدن راحتتر از طراحی معماهای پیچیده است. گروههای فعال در این حوزه به جای طراحی معماهای جذاب و دکورهای پیچیده، با ایجاد فضایی تاریک و استفاده از بازیگران با ماسکهای ترسناک، تلاش میکنند تا بازیکنان را بترسانند. این در حالی است که طراحی معما و فضاسازی مناسب از اصول اولیه یک اتاق فرار موفق است.
چالشهای اتحادیهسازی و مشکلات قانونی
یکی از چالشهای اصلی صنعت اتاق فرار در ایران، نبود اتحادیه مشخص برای نظارت بر این صنعت است. خدابخشیان توضیح میدهد که صنعت بازی و سرگرمی در ایران، شامل بخشهایی مانند اسباببازیها، شهربازیها و کافههای بازی، هنوز اتحادیهای ندارد. او اظهار میکند که در شورای فرهنگ عمومی کشور بحثهایی در زمینه تشکیل اتحادیهای با عنوان «اتحادیه تولیدکنندگان و خدماتدهندگان اسباببازی و بازی» مطرح شده است، اما تاکنون این طرح به نتیجه نرسیده است.
او همچنین به مصوبه اخیر شورای عالی انقلاب فرهنگی اشاره میکند که بر اساس آن قرار است نظارت بر بازیهای محیطی و اتاقهای فرار به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی واگذار شود. این مصوبه باعث شده تا بحثهایی در زمینه زیرمجموعه بودن اتاقهای فرار مطرح شود و احتمالاً در آینده اتحادیه مشخصی برای این صنعت تشکیل خواهد شد.